Anadolu'nun en eski camisi olan Diyarbakır Ulu Cami, Diyarbakır Kalesi'nin surları üzerinde Harput Kapısı ile Mardin Kapısı'nı birleştiren eksenin batısında yer alıyor. Cami, 639 yılında Diyarbakır'a egemen olan müslüman Araplar tarafından şehrin merkezindeki en büyük mabedin (Martoma Kilisesi) camiye çevrilmesiyle oluşturulmuş. Daha sonra 1091 yılında Büyük Selçuklu Hükümdarı Melikşah'ın buyruğu ile büyük bir onarım görmüş, değişik dönemlerde birçok kez onarım ve eklentilerle bugünkü şeklini almış olduğu kitabelerden öğrenilen bilgiler arasında. 1115 yılında geçirdigi yangın ve deprem sonucu içerisindeki kemerler sutunlar bezemeli taşlar hepsi yıkılmış. Dışarıda bulunan mermer taşları bu tarihten sonra yayılmış.
Erken islam döneminin ünlü Şam Emeviye Cami'nin (benzerliklerden dolayı) Anadolu'ya yansıması olarak yorumlanan Diyarbakır Ulu Cami, İslam aleminin 5. Harem-i Şerifi olarak kabul ediliyor. Ayrıca camide sibernetiğin babası olarak kabul edilen ünlü bilgin El Cezeri'nin yaptığı güneş saati bulunuyor.
Ortadaki büyük avlunun doğu ve batısında yer alan maksureleri, güneyinde Hanifiler Cami'i, kuzeyindeki Şafiiler Camii ve Mesudiye Medresesi ve Caminin batı girişinin hemen yakınındaki Zinciriye Medresesi ile dinsel ve kültürel yapıları bir araya getiren bir yapılar grubu niteliğinde. Zinciriye medresesinde El Cezeri (imam cezeri) ilk olarak ders verdiği bilinmekte. Medresenin kapıları küçük, bunun da nedeni içerisinde büyük alimler olduğundan odaya girerken eğilerek girilmesinini zorunlu kılmaktı.
Ulu Cami'nin avlu cephelerinde farklı dönemlere ait mimari bezekler, kabartma ve yazıtlar da büyük bir uyum içerisinde yerleştirilmiş. Yapı çoğunlukla taş olmakla birlikte çok az tuğla malzeme kullanılarak inşa edilmiş. Yapının içinde orta bölümün tavanı kalem işleriyle süslenmiş. Benzer kalem işi süslemeleri tavanın yüzeylerinde görülüyor.


=700